Spring naar inhoud

Gepubliceerd op Geef een reactie op Sök! Hoe Zweedse speurhonden verboden landplatwormen opsporen

BRON: EIS KENNISCENTRUM INSECTEN

Regels voor schadelijke exoten worden steeds strenger. Potplanten voor de export moeten bijvoorbeeld vrij van bepaalde schadelijke landplatwormen zijn, maar hoe krijg je dat voor elkaar? In Zweden hebben ze honden getraind om deze dieren op te sporen.

Exotische landplatwormen uit tropische gebieden worden steeds vaker aangetroffen in Nederland en andere delen van Europa. Ze liften mee met de handel in potplanten. Dit kan problemen opleveren voor ander bodemleven, en daardoor een verstoring geven in het ecosysteem. Inmiddels staan er vier landplatwormensoorten op de Europese Unielijst van invasieve exoten. Vooral de grote gevlekte landplatworm (Obama nungara), één van die vier soorten, is een succesvolle verspreider. Henrik Lange van de Swedish Environmental Protection Agency geeft aan dat Zweden als eerste Europese land strenge regels heeft ingesteld om de verspreiding van dergelijke invasieve exoten in Zweden te voorkomen. Dit is niet altijd makkelijk want ze zijn klein en kunnen zich overal verstoppen. In Zweden worden honden getraind om ongewenste landplatwormen op te sporen in plantenpotten. Landplatwormenspecialist Sytske de Waart van Naturalis ging poolshoogte nemen in Helsingborg.

De honden aan het werk

De hondentrainer laat de speurhond langs de neergezette planten lopen

De hondentrainer laat de speurhond langs de neergezette planten lopen (Bron: Maurits Waaijenberg)

Bij een distributeur van potplanten in Helsingborg geeft Marie Koenen, de hondentrainer, een demonstratie. Ze werkt onder andere met een bordercollie en een Spaanse jachthond, maar ook Engelse pointers en beagles worden gebruikt. Marie legt uit dat het meer om het karakter van de hond gaat, dan om het ras: het moet een hond zijn met veel energie en een goed reukvermogen, die dolenthousiast wordt van het opsporen van bepaalde geuren. Ervaren speurhonden die hun kwaliteiten al bewezen hebben in ander werk, zoals het opsporen van warmtelekkage, bedwantsen of wapens, kunnen in zeven weekenden getraind worden om platwormen op te sporen. Dat is dan soortspecifiek: ze slaan alleen aan bij de grote gevlekte landplatworm, niet bij andere platwormensoorten. De trainer zegt ’zoek’ tegen de hond – in het Zweeds natuurlijk, dus 'sök' – waarna de hond enthousiast langs de potplanten snuffelt. Voor de hogere etages tilt de trainer haar op. Ja, iets gevonden. De hond houdt zich dan stil en wijst met haar neus naar de plek. Na 20 minuten is het klaar, de hond mag met de favoriete bal spelen en gaat uitrusten in de auto. Dan mag de volgende hond aan de bak. Marie vertelt dat er gericht gezocht wordt, en met succes. Sommige Europese leveranciers hebben het probleem inmiddels onder controle en leveren schone planten aan. Plastic potten met mos aan de buitenkant komen op de checklist. Het mos wijst er namelijk op dat de plant al langere tijd in de pot zit, zodat de platwormen rustig de tijd gehad hebben om kolonies te vormen.

Aanpakken van het probleem

Er zijn meer manieren om landplatwormen in potplanten op te sporen. Er lopen experimenten met eDNA: je laat water door de kluit lopen, dat je vervolgens analyseert op het DNA van landplatwormen. Deze techniek is nog niet in gebruik. Een alternatief is visuele inspectie. Je kijkt onder de pot, trekt de plant uit de pot en inspecteert de aarde en binnenkant. Dit is uiteraard arbeidsintensief en de kans dat je iets mist is groot. Honden zouden dus een alternatief of aanvulling kunnen zijn. Een grote kwekerij moet de honden dan 16 uur per maand inhuren, voor 81 euro per uur. En wat doe je als de hond platwormen vindt? Cajza Eriksson, werkzaam bij de Zweedse County Board of Administration, legt uit dat er dan vier opties zijn: vernietigen, terugsturen, behandelen met heet water, of de partij op drie opeenvolgende dagen controleren tot er niks meer gevonden wordt.

Een grote gevlekte landplatworm, aangetroffen onder een pot bij een Zweedse distributeur van potplanten

Een grote gevlekte landplatworm, aangetroffen onder een pot bij een Zweedse distributeur van potplanten (Bron: Maurits Waaijenberg)

Henrik vertelt dat de kosten om je bedrijf platwormenvrij te houden kunnen oplopen tot 4 miljoen euro per jaar. Het is dus logisch dat de eisen die Zweedse importeurs aan hun leveranciers stellen, steeds strenger worden. Veel van wat Zweden importeert, komt uit Nederland. Ook Nederlandse bedrijven zullen dus interesse hebben in een schone, goedkope en snelle manier om hun planten platwormvrij te maken. Speurhonden zoals die van Marie kunnen daar een rol in spelen.

Efficiëntie van de inzet van honden

Marie en andere hondentrainers werken al enige tijd samen met Zweedse kwekerijen en importeurs. “De honden zullen niet alle platwormen vinden, net zo min als mensen als ze elke pot handmatig inspecteren”, vertelt Marie. “Wat we inmiddels wel voor elkaar hebben gekregen, is importen met een hoge mate van platwormbesmetting identificeren en tegenhouden. Ook hebben we eraan bijgedragen dat Zweedse kwekers begonnen zijn met behandelprogramma's, nadat onze honden platwormen hadden gevonden. Hoewel geen enkel systeem volledige uitroeiing kan garanderen, stelt vroegtijdige detectie ons in staat om het risico op verspreiding te verkleinen en actie te ondernemen voordat het probleem veel groter wordt.”

Bij handmatige inspectie worden de planten één voor één uit de pot gehaald en geïnspecteerd

Bij handmatige inspectie worden de planten één voor één uit de pot gehaald en geïnspecteerd (Bron: Maurits Waaijenberg)

Meer informatie

Tekst: Sytske de Waart, EIS Kenniscentrum Insecten
Beeld: Maurits Waaijenberg (leadfoto: de speurhond van Marie Koenen heeft wat gevonden in de stelling met potplanten)

Gepubliceerd op Geef een reactie op Exotenweek van 19 tot en met 28 juni

Dit jaar vindt voor de elfde keer de Week van de Invasieve Exoten plaats, die duurt van vrijdag 19 tot en met zondag 28 juni. Op het programma staan een excursie in Amersfoort, een vaartocht in Loosdrecht, een symposium in Utrecht, een webinar dat in heel Nederland gevolgd kan worden en werkbezoek van de provincie Noord-Brabant aan Tilburg en omgeving, dat in het teken staat van invasieve exoten. 

Invasieve exoten zijn planten en dieren die door menselijk toedoen in Nederland terechtgekomen zijn en schade kunnen veroorzaken aan natuur, gezondheid en economie. Te denken is bijvoorbeeld aan de Japanse duizendknoop, de tijgermug, diverse exotische termieten, de Cabomba en de Amerikaanse rode rivierkreeft.

De afdeling Amersfoort van het IVN Amersfoort gaat op zondagmiddag 21 juni met geïnteresseerden in het landgoed Schothorst op zoek naar de invasieve exoten die daar te vinden zijn. Gidsen laten verschillende voorbeelden laten zien van de vele exoten die er in het verleden zijn aangeplant, waaronder enkele die nu op de zogeheten Unielijst staan, een lijst met soorten die in de Europese Unie niet meer verhandeld mogen worden.

Op dinsdagmiddag 23 juni kun je met Kees Blase meevaren over de Loosdrechtse plassen, op zoek naar de waterwaaier, die ook wel Cabomba wordt genoemd. Tijdens de tocht zal hij onder andere terugblikken op de aanpak van de afgelopen elf jaren door jachthavens, Waternet en Natuurmonumenten.

Op diezelfde middag is er in Utrecht een symposium, georganiseerd door de VVM, het netwerk van milieuprofessionals. Aan de orde is de vraag: hoe kun je de natuur weerbaar maken tegen invasieve exoten? Presentaties over deze zogeheten ecosysteemaanpak worden gegeven door onder andere Mariëlle van Riel van Stichting Bargerveen en Theo Portegijs van Natuur en Ruimte. En er zal ook ruimte zijn voor vragen en discussie, evenals een netwerkborrel.

Op woensdagochtend 24 juni is er een webinar over de geelpoothoornaar, beter bekend als de Aziatische hoornaar.  De webinar is georganiseerd door het Kennisnetwerk Invasieve Exoten en Stadswerk. Onder meer wordt nader ingegaan op de aanpak van de geelpoothoornaar door de provincie Noord-Holland en de gemeente Amsterdam en het samenspel daartussen. Daarbij delen experts uit de praktijk delen hun kennis en ervaringen. 

Vrijdagmiddag 26 juni brengen Provinciale Staten van Noord-Brabant een werkbezoek aan Tilburg en omgeving. Dat werkbezoek staat in het teken staat van de invasieve exoten. Aan de orde komen onder andere de rode Amerikaanse rivierkreeft en de recent ontwikkelde “kreeftensleuf” om deze soort te vangen, de Siberische grondeekhoorn, de Aziatische hoornaar ofwel geelpoothoornaar, de watercrassula, de giebel, de zonnebaars, de Japanse duizendknoop en de reuzenberenklauw.

Voor meer informatie over de activiteiten die tijdens de week plaatsvinden en aanmelding: zie  www.wvdie.nl

De Week van de Invasieve Exoten wordt georganiseerd door Wilfred Reinhold (platform Stop invasieve exoten) en Martijn Reinhold (ReinHolding Meetings).